facebook instagram twitter
X

Votre don fait vivre le cinéma !
Uw gift brengt film tot leven!

VLAAMSE FILM

DE LOTELING

Roland Verhavert, 1974
prijs 15 €

Het succes van Mira in 1971 verleidt producent Jan Van Raemdonck ertoe de ingeslagen weg verder te verkennen. Na Stijn Streuvels is het de beurt aan Hendrik Conscience, die in 1850 zijn novelle De loteling schrijft, over de boer Jan Braems die soldaat wordt en zijn lief Katrien. Door de precaire levensomstandigheden in de kazerne wordt Jan blind, maar Katrien zal Jan komen redden. Voor de adaptatie van de novelle tekent BRT-programmadirecteur Nic Bal. Hij wordt daarbij geassisteerd door regisseur Roland Verhavert. In zijn handen wordt het naïeve verhaal over beloning na beproeving een somber en afstandelijk geobserveerd noodlotsdrama.

Regie: Roland Verhavert | scenario: Nic Bal & Roland Verhavert | dialogen: Nic Bal | productie: Jan Van Raemdonck voor Kunst en Kino | chef-cameraman: Herman Wuyts | fotografieleider: Ralf Boumans | montage: Peter Simons | muziek van Georg Friedrich Händel uitgevoerd onder leiding van Karl Richter | decors: Ludo Bex, Jan Eyskens | art design: Philippe Graff | casting adviser en kostuums: Elly Claus | klankingenieurs: Luc Perini & Jules Goris | regie-assistenten: Peter Simons, Rita Goossens | script: Susana Rossberg | productieleiding: Gérard Vercruysse | opnameleiding: Jef Van de Water.

Cast: Ansje Beentjes ... Katrien | Jan Decleir ... Jan Braems | Gella Allaert ... Katriens moeder | Gaston Vandermeulen ... grootvader | Bernard Verheyden ... Karel | Idwig Stephane ... korporaal | Eddy Asselbergs ... 'voetenbrander' | Leo Madder ... 'voetenbrander' | Denise Zimmerman ... vrouw van kommandant | Rudi Van Vlaenderen ... dokter | Johan Vanderbracht ... commandant.

De Roland Verhavert archieven
7 januari 1974: De loteling van Roland Verhavert gaat in première op het eerste filmfestival van Brussel. Om een juist beeld te krijgen van deze film, die op het eerste gezicht een vreemde vogel lijkt middenin het woelige contestatietijdperk, zijn twee andere jaartallen belangrijk.

Het eerste is 1850, het jaar waarin Hendrik Conscience De loteling schrijft. Het is in die periode niet zo goed gesteld met Conscience. Hij is volop herstellende van een depressie die hij heeft overgehouden aan te hoog gegrepen politieke ambities. De natuur en het eenvoudige leven op het platteland in de kempen brengen hem tot rust. Voor de teneur van de novelle is deze achtergrond van belang. Daarnaast voedt De loteling zich aan Consciences persoonlijke ervaringen als vrijwilliger in het Belgische leger, vlak na de onafhankelijkheid in 1830. Conscience lag, net zoals soldaat Jan Braems, gekazerneerd in Venlo. De fameuze tocht, die Jan en Katrien ondernemen van Venlo naar Westmalle heeft hij zelf als soldaat van het Belgische leger meegemaakt. Van het harde kazerneleven is in Consciences novelle niet zoveel te merken, buiten de blindheid die Jan Braems er oploopt en die naar verluidt het lot was van verschillende duizenden soldaten. Die blindheid was het gevolg van ondervoeding en gebrekkige hygiëne en kwam ook voor in de bredere lagen van de bevolking. De barre levensomstandigheden in de kazerne, zoals we ze leren kennen in de film, zijn het werk van de scenaristen Nic Bal en Roland Verhavert, niet van Conscience. De rauwheid, die ook op andere momenten in de film tot uiting komt, hadden Bal en Verhavert overigens nodig om de sentimentele en wat naïeve toon van Conscience te neutraliseren. Het resultaat van die ingreep is een toonaard die meer naturalistisch en minder romantisch aanvoelt dan in de novelle.

Het tweede jaartal dat van belang is voor De loteling, is 1971, het jaar van de film Mira, waarmee producent Jan Van Raemdonck een onverwacht groot succes scoort bij het Vlaamse bioscooppubliek. Voor het eerst in de naoorlogse filmgeschiedenis trekken Vlamingen massaal naar een Vlaamse (om precies te zijn: een Vlaams-Nederlandse) film. Het spreekt voor zich dat Van Raemdoncks productiehuis Kunst en Kino dat succes wil overdoen. Er wordt dus gezocht naar projecten met een hoog Mira-gehalte: films gebaseerd op het boek van een bekend auteur, gesitueerd in een landelijk decor, waarmee aangesloten wordt bij een gevoel van onbehagen bij de complexiteit van een in toenemende mate geïndustrialiseerde en verstedelijkte samenleving.

De loteling is niet de laatste film die binnen deze productielogica wordt gemaakt. Er volgen nog een hele reeks plattelandsfilms, gebaseerd op populaire klassiekers uit de Vlaamse literatuur. Heel wat films binnen dit genre - 'boerenfilms' worden ze wel eens denigrerend genoemd - worden door Jan Van Raemdonck geproduceerd, maar niet allemaal. Of de relatieve bloei van dit genre te maken heeft met cultuurpolitieke bevoogding (een Vlaanderen op zoek naar haar roots) dan wel met productionele overwegingen, is een onderwerp waarover gediscussieerd kan worden.

Roland Verhavert heeft binnen dit concept een aantal films gemaakt, twee daarvan voor Van Raemdonck: De loteling naar Hendrik Conscience (1974) en Pallieter naar Felix Timmermans (1976). Daarnaast maakt hij in eigen beheer de film Boerenpsalm (1989), eveneens naar Timmermans. Boerenpsalm is de laatste film die hij realiseert voor zijn eigen productiebedrijf Visie, dat hij in 1966 opricht om er zijn meer persoonlijke projecten mee van de grond te krijgen. Tot Verhaverts meest persoonlijke projecten horen allicht Rolande met de Bles (1972) en Brugge die stille (1981). In Rolande met de Bles wordt heel expliciet een oude landelijke aristocratie gesteld tegenover een moderne stedelijke cultuur. Een gelijkaardige tegenstelling vinden we terug in Brugge die Stille naar Georges Rodenbach (1981): Hugues Viane is een man die het heden afwijst. Zijn tijd is het verleden. Daarin lijkt hij onmiskenbaar op de cineast zelf, die na een modernistisch-experimentele periode in de jaren vijftig en zestig - met heel wat televisiewerk en de langspeelfilms Meeuwen sterven in de haven en Het afscheid - resoluut kiest voor een lyrisch gestileerd verleden.

Meer achtergrond over die modernistische periode vindt u in de documentaire bij de DVD van Meeuwen sterven in de Haven. Daarin wordt onder meer gesteld dat de film Rolande met de bles een keerpunt vormt in Verhaverts esthetiek. Voortaan zal hij het al te expliciete formele experiment grotendeels achterwege laten. Vanaf 1972 worden zijn films toegankelijker voor een breder publiek. Voor een aantal van die films is dat ontegensprekelijk juist, ook al blijft de afstandelijkheid waarmee Verhavert emotie in beeld brengt, voor een aanzienlijk deel van het publiek ook na 1972 nog te bevreemdend.

Is hij in zijn eigen werk ongegeneerd nostalgicus en romanticus, in het werk dat hij vanuit zijn productiehuis Visie zal ondersteunen, geeft hij aan een hele reeks jonge cineasten de vrije hand om ook hun eigen universum te exploreren. Die zoektocht geeft een grote verscheidenheid te zien, maar met uitzondering van De Witte van Sichem van Robbe De Hert, zullen deze films nooit het grote publiek bereiken. Die vaststelling doet niets af aan het belang dat Verhavert heeft gehad binnen de Vlaamse productiecontext van na de Tweede Wereldoorlog. Verhavert creëerde op eigen kracht een niche waar een hele reeks minder-commerciële projecten een onderdak vond. Een onderkomen dat ze bijvoorbeeld niet vonden bij de veel commerciëler gerichte Jan van Raemdonck.

Naast Jan Van Raemdonck vestigen we in De Roland Verhavert archieven ook even kort de aandacht op cameraman Herman Wuyts die in aanzienlijke mate de beeldenwereld van Roland Verhavert mee vorm heeft gegeven. Als Herman Wuyts niet zo jong was gestorven, had de Vlaamse film er mogelijk anders uitgezien, wordt vaak gesteld.

In 1919 werd De loteling ook al verfilmd door Armand du Plessy, maar van deze film ontbreekt, op enkele krantenfoto's na, elk spoor.

Erik Martens

De Roland Verhavert archieven. Research, samenstelling, scenario, stem: Erik Martens. Interviews: Michel Apers & Erik Martens. Geïnyerviewden: Nic Bal (arcgiefbeelden), Ansje Beentjes, Hugo Claus, Jan Decleir, Peter Simons en Roland Verhavert. Redactie-secretariaat: Tim Van der Poel m.m.v. Thomas Payot. Camera: Philippe Rohmer. Klank: Bert Hebbelinck. Montage: Dirk Houben. Sound mixage: Erik Puttaert. Productie: Michel Apers voor het Koninklijk Filmarchief. Deze DVD kwam tot stand in samenwerking met MMG Film & Television Production en Vintage Films. Kroniek van de Vlaamse film 1955-1990, uitgevoerd door het Koninklijk Belgisch Filmarchief, in opdracht van de Vlaamse Gemeenschap, in samenwerking met Canvas.

Extras

documentaire

· De Roland Verhavert archieven
(32 min.)

kortfilm
· De zachtmoedige (televisiedrama
van Roland Verhavert, 1970)

televisiereportage
· Het bezoek dat de ploeg van Echo in september 1973 bracht aan de set van De loteling in Diest

trailers
· Het afscheid (1966)
· Rolande met de bles (1972)
· De loteling (1974)
· Pallieter (1976)
· Brugge die stille (1981)
· Boerenpsalm (1989)

Langspeelfilm 83 min
Taal Nederlands
Ondertiteling Nederlands, Frans, Engels
Beeldformaat 16:9
Filmkader 1:66
Regio code PAL (region free)
Audio dolby digital 2.0
Disc type dvd 9

dvd cover
In mandje stoppen.
De loteling15 €
dvd image
dvd image